Rubik do ai phát minh? Lịch sử khối Rubik từ 1974 đến nay

Người làm ra khối Rubik là Ernő Rubik, sinh ngày 13/7/1944 tại Budapest, Hungary. Ông học kiến trúc và thiết kế, sau đó dạy tại Trường Nghệ thuật Ứng dụng Budapest. Vào mùa xuân năm 1974, ông tự tay làm mẫu khối đầu tiên trong xưởng của trường: cắt gỗ, khoan lỗ và dùng dây chun để giữ các khối nhỏ lại với nhau.

Chi tiết thú vị là chính Rubik thích dùng chữ “khám phá” hơn “phát minh” khi nói về khối của mình, như thể hình dạng ấy đã có sẵn và ông chỉ tìm ra nó. Dù gọi bằng chữ nào, mốc 1974 ở Budapest là điểm khởi đầu được các nguồn thống nhất.

Các nguồn kể lý do theo hai góc. Hai góc này không mâu thuẫn, nhưng nên tách ra để hiểu đúng câu chuyện.

Khối không ra thị trường ngay. Rubik nộp đơn xin bằng sáng chế Hungary ngày 30/1/1975, mô tả nó là một “đồ chơi logic không gian”. Theo bài điểm sách của Osmo Pekonen trên tạp chí The Mathematical Intelligencer, thủ tục kéo dài tới ngày 28/10/1976; một số bài viết khác ghi năm được cấp là 1977.

Cuối năm 1977, khối được bán trong các cửa hàng đồ chơi ở Hungary với tên Bűvös kocka, nghĩa là “Khối lập phương ma thuật”. Năm 1979, khối được mang tới Hội chợ đồ chơi Nuremberg (Đức). Tại đây, Tom Kremer, chủ công ty đồ chơi Seven Towns, đưa khối tới Ideal Toy Company ở Mỹ. Ideal Toy đổi tên thành Rubik’s Cube và phát hành ra thị trường quốc tế năm 1980.

Theo lời Rubik kể lại trong các cuộc phỏng vấn, ông mất khoảng một tháng mới giải được khối của chính mình. Với CNN năm 2012, ông nói đó là “hơn một tháng” tìm hiểu, đặt giả thuyết rồi thử lại. Trong cuốn tự truyện Cubed, theo bài điểm sách của Pekonen, quãng thời gian này được mô tả là “vài tuần”. Rubik cũng nói ông không ghi nhật ký nên không nhớ chính xác thời điểm giải xong.

Điều đáng chú ý là lúc đó chưa có ai giải được khối và chưa có bất kỳ hướng dẫn nào. Rubik cũng không phải speedcuber: ông kể thời gian tốt nhất của mình khi còn luyện là khoảng một phút. Ngày nay người mới đã có phương pháp giải theo từng tầng, chia việc thành những bước nhỏ có điểm kiểm tra.

Ernő Rubik cũng mất khá lâu mới giải được khối của chính mình — người mới hoàn toàn có thể bắt đầu từng bước; nếu muốn con học có lộ trình, hãy đăng ký đánh giá trình độ miễn phí tại 3x3 Academy.

Khối Rubik 3x3 tiêu chuẩn có 43 252 003 274 489 856 000 trạng thái, tức hơn 43 tỷ tỷ cách sắp xếp. Năm 2010, nhóm Tomas Rokicki, Herbert Kociemba, Morley Davidson và John Dethridge chứng minh bằng máy tính rằng mọi trạng thái đều giải được trong tối đa 20 nước, theo cách đếm half-turn metric: mỗi lần xoay một mặt, dù 90° hay 180°, tính là một nước. Nếu đếm theo quarter-turn metric (xoay 180° tính là hai nước), con số tương ứng là 26. “20 nước” là giới hạn của lời giải ngắn nhất do máy tính tìm; người giải thật, kể cả ở tốc độ cao, thường dùng nhiều nước hơn.

Ngày 5/6/1982, giải vô địch thế giới Rubik đầu tiên diễn ra tại Budapest với 19 người thi. Theo kết quả lưu trên trang của WCA, người vô địch là Minh Thai, một thiếu niên gốc Việt thi đấu cho Hoa Kỳ, với lượt giải tốt nhất 22,95 giây. Chương trình Sporting Witness của BBC sau này đã phỏng vấn lại ông về chuyến đi tới Budapest năm đó.

Sau cơn sốt đầu thập niên 1980, báo chí Mỹ từng gọi khối Rubik là món đồ chơi “hết thời”. Năm 2004, World Cube Association (WCA) được thành lập; theo WCA, cộng đồng thi đấu tăng trưởng đều từ đó. Hiện nay WCA là tổ chức đặt luật thi, công nhận giải chính thức và lưu kết quả của người thi trên khắp thế giới.